KSIĘGA PAMIĘCI - Ajzyk Kajzer / Tel Awiw

Moje wspomnienie o Jędrzejowie 

Nasi Ocaleni [hebr. Szerit ha-Pleta - dosł. „ocalałe ostatki”; nazwa biblijna (1Krn 4,43) używana przez żydowskich ocalałych z Holokaustu na określenie siebie i społeczności, które tworzyli po wyzwoleniu ich wiosną 1945 roku. - przyp.]  pamiętają zapewne bardzo sympatycznego felczera Lejbla Sobkowskiego. Ze względu na jego swojski charakter nadano mu przydomek „profesor Lejbl” - przyjęty przez niego serdecznie i z uśmiechem.

Jędrzejowscy Żydzi darzyli go największym zaufaniem i gdy tylko ktoś w domu nie czuł się dobrze, zwracano się do niego niezwłocznie. Lejbl przedstawiał diagnozę, wypisywał receptę i chory rozpoczynał kurację.

Jeśli pacjent był strachliwy i obawiał się leczenia, bądź też w przypadku poważnej choroby, [Lejbl] wzywał miejskiego lekarza dra Przypkowskiego. Ten po rozmowie z chorym zwykle zgadzał się z diagnozą felczera. Dodawał przy tym pół żartem, pół serio: „Skoro profesor Sobkowski to przepisał, musimy się słuchać i robić co każe”.

Lejbl Sobkowski zdobył zaufanie także wśród ludności nieżydowskiej i liczba jego pacjentów stale rosła.

Los chciał, że Lejbl Sobkowski był jednym z ostatnich, którzy pozostali w Jędrzejowie po pierwszym wysiedleniu i których stłoczono w domu Skrzypczyka przeznaczonym na miejsce zamieszkania dla Żydów z małego getta. Sobkowski został wyznaczony jako medyk dla garstki Żydów, którzy jeszcze tam pozostali…

Oficjalnie mówiono, że zostajemy tam, by „likwidować” własność jędrzejowskich Żydów wysłanych do Treblinki. Albo, nazywając rzeczy po imieniu, by pakować i wysyłać to wszystko do Trzeciej Rzeszy, do rodzin morderców narodu żydowskiego. Jednakże już nazajutrz pojawili się w małym getcie gestapowcy i zabrali 40 mężczyzn do pracy na niedalekiej stacji kolejowej w Sędziszowie. Byłem jednym z owych 40 Żydów, których dzień w dzień wysyłano do pracy tamże.

Zafundowano nam tam wyładunek węgla z wagonów, które przyjeżdżały nieustannie z Zagłębia i Górnego Śląska. Pracowaliśmy tam bardzo ciężko pod ścisłym nadzorem gestapowca Milera, który szczegółowo wypytywał nas o nasze zatrudnienie przed wojną. Zauważyłem, że miał mnie na oku i kontrolował mnie bardziej niż innych. Czułem, że nie wierzy, że ja też byłem przed wojną robotnikiem. Zrozumiałem, że chodzi o pozbycie się mnie stamtąd…

Dzięki żydowskiemu policjantowi, który wręczył mi bilet kolejowy mogłem się stamtąd wyrwać i wrócić do garstki jędrzejowskich Żydów, którzy znajdowali się jeszcze w małym getcie.

Wszyscy ucieszyli się na mój widok i powitali mnie bardzo ciepło pomimo tego, że ledwo mogli mnie rozpoznać. Po dwóch tygodniach ciężkiej pracy w Sędziszowie byłem wrakiem.

Nasi strażnicy chcieli mnie odesłać z powrotem do katorżniczej pracy w Sędziszowie. Jednakże dzięki interwencji Lejbla Sobkowskiego i doktora Bera pozostawiono mnie w małym getcie.

Pewnego poniedziałku nocą - w lutym 1943 roku - getto zostało otoczone przez niemieckich żandarmów, polskich policjantów i bandę folksdojczów, po czym poprowadzono nas na targowisko.

Czując, że nasze życie jest w niebezpieczeństwie, część z nas próbowała uciekać. Kilku udało się zbiec - był wśród nich Szmul Wargoń, jeden z chorych przebywających w szpitalu (żyje obecnie w Australii). Zobaczyliśmy później jak Niemcy rozstrzeliwują około 20 chorych ze szpitala. Po nich wzięli się za nas.

Zaprowadzono nas na ulicę Łysakowską, gdzie jakieś 4 miesiące wcześniej rozpoczęło się pierwsza wielka wywózka.

Po drodze kolejnych kilku z nas zostało zastrzelonych za próbę ucieczki z transportu.

Przybyły ciężarowe auta, którymi wysłano nas do Skarżyska. Zbliżając się do lasów chęcińskich, razem z Mosze Prajsem, Brajtbartem i Rakowskim przekupiliśmy pilnującego nas folksdojcza i uprosiliśmy go, aby jechał wystarczająco wolno byśmy mogli wyskoczyć.

Pierwsi skoczyli Prajs, Brajtbart i Rakowski, ale gdy kolejni Żydzi chcieli [zrobić to samo], folksdojcz zaczął strzelać. Ja nie zdążyłem wyskoczyć...

Folksdojcz oświadczył nam, że za każdego zbiegłego Żyda w Skarżysku rozstrzelanych zostanie dziesięciu. Ogarnęło nas śmiertelne przerażenie czując co nas czeka. Na nasze szczęście, tym razem Niemcy nie spełnili swojej groźby.

Rozpoczął się dla nas czas ciężkiej, nieludzkiej pracy niewolniczej. Na dodatek, dosłownie umieraliśmy z głodu.

Po przybyciu do obozu oznajmiono nam, że mamy obowiązek oddać wszystko, co posiadamy, jednakże Lejbl Sobkowski poradził nam by tego nie robić. Posłuchaliśmy go. Mieszkaliśmy razem i każdy z nas pomagał drugiemu jak tylko mógł.

Czuję, że moim świętym obowiązkiem jest przypomnieć, iż życie swoje zawdzięczam szlachetnemu, wspaniałemu Lejblowi Sobkowskiemu błogosławionej pamięci.

Chorując na tyfus plamisty, z ponad czterdziestostopniową gorączką wyszedłem do pracy - ponieważ pozostanie w obozie pachniało rychłą śmiercią… Natomiast pójście do obozowego szpitala oznaczało zejście żywcem do piekieł. Jednakże drogi Sobkowski, ryzykując własnym życiem, zapewnił mi wszelkie niezbędne lekarstwa oraz opiekę, ratując mnie od pewnej śmierci.

Kiedy Rosjanie zbliżali się do Polski, obóz został zlikwidowany. Rozesłano nas w różne strony - mnie do Buchenwaldu, a Sobkowskiego do Schlieben [oddział niemieckiego obozu koncentracyjnego Buchenwald w okolicach Lipska - przyp. MM], gdzie zmarł niestety przed wyzwoleniem.

Z Buchenwaldu przeniesiono nas do Dachau - było nas sześciuset Żydów. Strażnicy zamierzali nas zlikwidować ale zdarzył się cud - do obozu wkroczyła nagle amerykańska armia i wyzwoliła nas od bólu i cierpienia. Tułaliśmy się po Niemczech aż dotarliśmy do Frankfurtu gdzie utworzono komitet pomocowy. Z pomocą Jointu mieliśmy szczęście dotrzeć do Izraela, gdzie żyjemy dziś jako wolni ludzie we własnym kraju.

 

*

Tłumaczenia wybranych tekstów z Księgi Pamięci Żydów jędrzejowskich

[Sefer-HaZikaron LeYehudi Yendzhyev pod redakcją Shimshona Dov Yerushalmi, Tel Aviv, 1965]

Autor tłumaczenia z języka jidysz: MICHAŁ MAZIARZ 

Zrealizowano w ramach stypendium Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego

 

KSIĘGA PAMIĘCI - Cipora Gotrfryd-Kozłowska / Hajfa

Z moich wspomnień

Dziś jest Chanuka, 13 grudnia. Dziś zaczęłam pisać. Ta data ma w moim życiu wielkie znaczenie. Tego dnia urodziłam się, tego dnia wzięłam ślub, i tego dnia utraciłam swój dom. Tego właśnie dnia po raz ostatni widziałam rodziców i rodzinę, bliskich i znajomych. Po raz ostatni widziałam wtedy wszystko co najdroższe w moim miasteczku Jędrzejów.

Po raz ostatni widziałam mojego tatę błogosławiącego chanukowe świece - choć nie przy oknie od frontu, tylko w kuchni, przy zamkniętych okiennicach…

Śpiewaliśmy cicho Haneiros Hallalu [tradycyjna pieśń śpiewana po zapaleniu świec chanukowych – przyp. MM]. Na dworze padał śnieg. Był zimowy wieczór 1939 roku.

Nagle to wszystko się skończyło. Za późno. Żadnej nadziei by wyjechać do Izraela. Za późno. Nie ma gazet, listów - zerwane zostały wszelkie kontakty ze światem zewnętrznym. Przez całe lato czytaliśmy, że do żadnej wojny nie dojdzie, że świat do niej nie dopuści. Ludzie zbierali się wokół radioodbiorników aby posłuchać najnowszych wieści z Warszawy. Słyszeliśmy tylko slogan: „Ani skrawka polskiej ziemi wrogowi”.

Pierwszego września 1939 roku Niemcy przekroczyli granice Polski. Zaczęły się dla nas ciężkie dni. W mieście panowała panika. Przerażeni ludzie zbierali się w grupy, dyskutowali o polityce, nie widząc jednak żadnej drogi wyjścia… Wieczorami w domach panowała ciemność - baliśmy się zapalać światło. Mężczyźni kryli się w szopie, modlili się w wielkim strachu  (…). Wszystkim udzieliło się wielkie przerażenie. Ostatniego dnia przed wojną zmarł staruszek Z. Lewi. Tata, błogosławionej pamięci, powiedział, że był on cadykiem bo zmarł śmiercią naturalną i odszedł do grobu Izraela. „A my” - dodał - „nie wiemy gdzie spoczną nasze kości”. Ostatnimi listami, jakie dotarły [do Jędrzejowa] były te od Mosze Ledermana z Izraela do jego ojca Uszera.

Z jędrzejowskiego getta mój tata został wysłany do Buchenwaldu.

„Ciężko walczyłeś tato, wierząc mocno, że po śmierci będziesz tu razem ze swoimi bliskimi. Jak ciężko było ci być dzielnym gdy zmarł mój brat Chilek. Wiedziałeś dobrze, że dom jest już pusty, że nie został już nikt”. Bardzo szybki koniec zgotowali naziści wszystkim naszym bliskim w Treblince.

Dzień przed Rosz Haszana przeczytaliśmy obwieszczenie w języku niemieckim i polskim, że niemieckie sklepy będą zamknięte przez dwa dni. Znów ogłupiono nas i mydlono nam oczy. Tata razem z moimi braćmi poszli do synagogi, a ja, razem z Rejzl Epsztejn, Chajką i Rejzl Lederman, Balcią i Renią Turnew, zostałyśmy w domu. Rozmawiałyśmy o wszystkim co było i o tym, czego wkrótce już nie będzie. Na stole leżał machzor [modlitewnik zawierający modlitwy na czas świąt – przyp. MM], obok niego stał świecznik. Nagle rozległo się głośne pukanie do drzwi. Do środka weszli żołnierze w brunatnych mundurach. Zaczęli wrzeszczeć: „Co to za święto? Koniec ze świętami! Zrzucili ze stołu modlitewnik i świecznik, po czym wyszli.

Na drugi dzień po Rosz Haszana Niemcy ogłosili, że słyszeli strzały na jednym z podwórek. Zgromadzono wszystkich mężczyzn i postawiono ich w rzędzie, po czym zabrano co czwartego. To były pierwsze ofiary: Mordechaj Szeler, Mordechaj Kochan i Szlama Feldman. Każdy dzień przynosił nowe tragedie. Wszędzie dookoła widać było napisy „Psom i żydom wstęp surowo wzbroniony”. Naziści mieli w zwyczaju wyskakiwać niespodziewanie z samochodu na rynek z nahajkami i krzycząc „Jude! Jude!” bili nieludzko.

Niemcy wymusili na nas kontrybucje. Reb Mordechaj Josef Werdygier został wzięty jako zakładnik. Pieniądze mieliśmy dostarczyć prezesowi Judenratu. Życie stało się nic niewarte.

Przypominam sobie teraz nazwiska pierwszych ofiar: Motek Wolfowicz, Cwi Diksztajn, którego niemieckie psy rozszarpały na strzępy, Fela Hamer, Gela Koniecpolska, Szaul Zilbersztajn, Lejb Brandes, Mosze Markowiecki, Roza Wolfsztat i inni. Pierwszą ofiarą była w każdym miasteczku inteligencja. Jedną z ofiar był nasz ukochany nauczyciel, błogosławionej pamięci Mosze Zilbersztajn, który był jedną z pierwszych osób wysłanych do Dachau. Jeśli ktoś ostał się przy życiu to był to tylko przypadek. Wszyscy szukaliśmy sposobu żeby uciec, żeby się ratować. Było mi ciężko rozłączyć się z rodzicami ale wiedziałam, że muszę to zrobić - muszę uciekać, bo innego wyjścia nie ma, i że wkrótce może i to nie będzie możliwe. Spakowałam szybko to co mogłam i ruszyłam na stację kolejową…

Będąc już daleko od mojego Jędrzejowa, dotarły do nas straszne wieści o naszej rodzinie. Mój ojciec oraz brat przeszli przez wszystkie obozy, by umrzeć wreszcie pod koniec wojny. Kiedy front rosyjski zbliżał się, Niemcy pędzili wszystkich więźniów dalej i dalej, w ostatnim  “marszu śmierci”, jak go nazywali.

Ludzie padali w drodze jak muchy, a pozostałych rozstrzelano.

Po wojnie przebywaliśmy jeszcze przez krótki czas w Polsce. Do Jędrzejowa nie przyjechaliśmy już nigdy ponieważ słyszeliśmy, że Majer Fridberg zapłacił swoim życiem kiedy powrócił po wojnie aby sprzedać swój dom.

W każdym mieście powstawały komitety (żydowskie). Po pogromie kieleckim opuściliśmy Polskę. Mój mąż, jako kierownik kibucu „Mizrachi” zabrał ze sobą dwadzieścia osób. Ruszyliśmy w drogę do Izraela. W Austrii było nam lepiej. Spotkaliśmy tam resztkę żydowskiej młodzieży ze wszystkich partii syjonistycznych.

Podczas pierwszego święta Jom Kippur po wojnie byliśmy w Austrii. Zebraliśmy się wszyscy w wielkiej stodole. Modliliśmy się, ale szczerze mówiąc, więcej było płaczu niż modlitwy. Wspomnienie o naszych utraconych rodzinach było tak przeszywające, że nie jest możliwe, aby wyrazić to słowami. Serca płakały i krwawiły.

Nie wiem gdzie jest wasz grób, moi ukochani, skąd wziąć siłę aby za was wszystkich zmówić kadysz?

Boże, skaż Niemców na wieczne potępienie.

 

*

Tłumaczenia wybranych tekstów z Księgi Pamięci Żydów jędrzejowskich

[Sefer-HaZikaron LeYehudi Yendzhyev pod redakcją Shimshona Dov Yerushalmi, Tel Aviv, 1965]

Autor tłumaczenia z języka jidysz: MICHAŁ MAZIARZ 

Zrealizowano w ramach stypendium Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego

 

 

Zylberszac - w Olkuszu

Karta rejestracyjna Centralnego Komitetu Żydów Polskich Tobiasza Zylberszaca (ze zbiorów Żydowskiego Instytutu Historycznego)

(…)

Dokumentami tuż powojennej historii olkuskich Żydów są ich karty rejestracyjne w lokalnych komitetach żydowskich.
 

(…)
Owe karty rejestracyjne mają różną wartość historyczną: niektóre są autentycznymi dokumentami rejestracyjnymi sporządzonymi zaraz po zakończeniu wojny i podpisanymi przez osoby rejestrowane, inne są tylko odpisem - często niepełnym i błędnym - z wcześniejszych dokumentów.

(…)
Pod numerem 2 zarejestrowany został Tobiasz Zylberszac, ur. 6 listopada 1908 r. w Jędrzejowie, a więc tożsamy z Towią Zilberszacem z listy więźniów przybyłych z Gross-Rosen do Buchenwal- du. Syn Szmula i Masi z Grosmanów przed wojną mieszkał przy olkuskim rynku 7, a w getcie - przy ul. Cegielnianej 8. Ukończył szkołę techniczną we Włoszczowej i zarówno przed, w trakcie, jak i po wojnie pracował jako radiotechnik. Ostatnim obozem, w którym przebywał, był obóz w Oranienburgu.
Karta rejestracyjna z numerem 5 dotyczy Joska Zylberszaca, urodzonego 19 grudnia 1922 r. w Olkuszu, również występującego jako Josef Zylberszac na liście więźniów przybyłych do Bu- chenwaldu. Syn Szmula i Masi z Grosmanów, a więc brat wzmiankowanego wyżej Tobiasza, na liście rejestracyjnej podał te same dane dotyczące adresu przedwojennego i w olkuskim getcie.
Ponadto jako datę przesiedlenia do getta podał wrzesień 1941 r. Ukończył szkołę powszechną i - jak brat - jako zawód wyuczony oraz wykonywany podał zawód elektrotechnika.
Z numerem 6 występuje Rela Zylberszac z domu Szafir. Urodzona 28 września 1922 r. w Olkuszu, córka Altera i Rywki z Rotnerów, mieszkała przed wojną w Olkuszu przy ul. 3-go Maja 5, a więc w domu, w którym zaraz po wojnie mieścił się olkuski komitet żydowski. Jako adres w getcie podała Kalkstrasse (Wapienna) 10, choć jako datę przesiedlenia wskazała listopad 1941 r. Ukończyła szkołę powszechną, z zawodu stenotypistka, w tym zawodzie pracowała przed wojną, zaś w czasie wojny pracowała jako ekspedientka, a w chwili rejestracji swój zawód określiła jako „przy mężu”. Wojnę przeżyła w obozie w Bernsdorf.

(…)

Źródło:
Ilcusiana - nr 6, Olkusz maj 2012, Powiatowa i Miejsca Biblioteka Publiczna

Getto, bunkier, wolność. Historia jednej rodziny.

Sylvia and her mother, D.P. camp, Kassel, Germany

By Sylvia Hanna

I was very little when the Germans invaded Poland and our town, Jedrzejow. As the bombs fell, we fled to nearby fields, where my father covered my sister Jean and me with his body to protect us from the planes’ strafing. The bullets did not harm us, and I came to believe my father was the bravest man ever.
Educated as a professor of mathematics, my father spoke five languages, and played the violin. But as a Jew, he had not been allowed to teach at the university even before the war. He worked alongside my grandfather, who owned a large clothing store and tailoring shop in town.
After the invasion, all Jews were forced into a ghetto, where we were no longer allowed to own businesses or to participate in any form of livelihood. All valuables were taken from us. People with money or jewelry hid their assets as best they could — cash and coins in the hems of clothing, diamonds in teeth cavities, and so on. My parents had money and jewelry, so they did the same. This saved our lives.
My father and grandfather were required to give away their merchandise to the Poles, but the Germans kept the very good furs and suits for themselves. How devastated my father and grandfather must have been to see all their possessions taken from them. Yet they were allowed to keep two workers to accommodate the German soldiers with uniforms, furs and coats. Because of this, we had more food, and we did not starve as others did in the ghetto.
After some time, the Germans rounded up all the women and children, including my mother, my sister Jean and me. We were not yet aware of the peril we were in. I wore my favorite little coat and hat, and carried a small knapsack on my back. As we stood in the town’s big square, people were lugging their bedding, pots, pans, food. They believed they would live!
My father ran from one S.S. man to another, trying to bribe them, promising them everything. After several beatings, leaving him bloodied on his head and body, he finally found someone who took the bribe, and my mother, Jean and I were allowed to return to the ghetto with him.
But this was short-lived. Before long, we were seized again. This time, my par- ents knew our intended fate. A few people had escaped the first transport, and had come back to speak of the atrocities of the gas chambers.
I remember sitting in a horse-drawn wagon with other women and children, when suddenly, a man pedaling by on a bicycle asked my mother to quickly hand him either Jean or me. My father had not given up! Again, he had given a man a lot of money to save at least one of us. My mother was afraid Jean would carry on, so she handed me, her younger and more placid child, to him.
Covering me, the man put me in the front of his bicycle, and took me to his friends, or perhaps his family. I only remember crying bitterly. I was so lost and so afraid. The people were very nice, and there was a little girl who wanted to play dolls with me. Although they all tried to comfort me, I just cried for my mother and father.
When evening came, the man took me on his bicycle again, telling me he would take me to my father. He left me in a cemetery, saying my father would come to get me. It was dark and cold; my teeth were chattering and I was so terribly frightened. It seemed like forever, but my father came. He hid me under his coat, and took me back to the ghetto. When he put me to bed, I had a high fever, and in my delirium, I kept screaming about a hole in the ceiling. When I think back on this, I still cry.
The next morning, as sick as I was, my father hid me in a closet because the Gestapo came. He told me to be very quiet. I stayed there until they left. Two days later, my mother and sister returned in the middle of the night. My father had hired a car and bribed a man to get them out from where they were. My mother, my sister and I were no longer legal in the ghetto. By then, all women and children had been sent away, and we all knew the consequences of being found: we would have been shot on the spot. So, we stayed below ground in a horrible cellar, while my father arranged for forged papers for us.
At that time, my father was still allowed to stay in the ghetto. He found a former business acquaintance who owned a big farm, and he begged the man to hide my mother, Jean and me until our papers arrived. We were taken to the farm at night in a wagon filled with hay.
But before we could get our papers, the Germans liquidated the ghetto and my father was taken to Buchenwald. My mother pleaded with the farmers to let us stay with them, and she gave them all our money and jewelry. The farmer built a bunker under the house that could be accessed through their pantry. As the smallest, I was the only one able to stand erect in this cold, damp hole. We were fed when our rescuers remembered, or perhaps just when they felt it was safe.
Only the two spinster sisters, their brother and his wife knew we were there. We hardly washed. Sometimes the brother’s wife would bring us some sudsy water left over from their wash. Mom kept some bread, often moldy, hanging in a bag. We could only eat it at special times. I kept asking if it was time to eat my little piece of bread.
Under these trying conditions, Jean and I quarreled a lot. Once, my sister had hated beans, and she would cry bitter tears when told to eat them. But with the little food we were given, and our constant hunger, she would forget any such dislikes and insist, screaming, on eating all that was brought to us. Mom was so fearful of her screams that she would say to me, “You are the good one; you’ll see, when she’ll have enough, she will share with us.” And that’s what happened.
I often dreamed about my father. I remembered him as tall and handsome in his tweed coat. How I wished he would come and save us from our filthy hole. Jean and I also fantasized about what we would do to Hitler if we ever found him. Somehow, it made us feel better.
We would whisper to one another, and if we had to cry, we did so, quietly, into a pillow. Our main distraction was to listen to Mom’s stories about how it was when she was little, and about her family. Sometimes, she told fairy tales, and we would beg her endlessly for more. It was her storytelling that kept us alive during our two years underground. This was our only real- ity and our sole sense of feeling human.
Our bunker was directly under the living room, and at Christmas, when we looked through the cracks of their floorboards, we could see the tree. The colors on the tree, the smell of the food, and the fun they seemed to have made me so envious that I would cry in my pillow and ask, “What is wrong with us that we have to be cold, hungry and miserable like this?” To this day, Christmas makes me feel very sad.
Only twice over the course of two years did we get some relief by going outside. With no one around, we climbed a ladder and went on the roof, where we could breathe some fresh air and stretch our limbs. On our second outing, we enjoyed our venture immensely. We found some rotten apples and ate them. Mom didn’t let us eat too many. Then we found a little baby bird and wanted to nurse it back to health.
Suddenly, one of the owners rushed upstairs and told us to hide. Partisans had seen something on the roof and thought that Germans might be hiding there. We had no time to reach the bunker, so we were told to hide inside some old straw mattresses. While we laid still, in terror, the partisans stuck their bayonets into the mattresses. It was only by sheer luck that they did not poke those we were in.
After this experience, the owners of the farm didn’t want us there anymore. They felt that their lives were too much in danger and that Mom had given them all the money she’d had. Mom said we would most likely get killed by the Germans in the woods. She tried to persuade them not to throw us out, telling them she still had a diamond in one of her teeth cavity, but they no longer wanted us at any price.
The next morning, they took us into their wheat fields. The wheat was high, and the sun was brutally hot. We had to wait for nightfall. With no water to drink, we felt scorched and parched. My sister and I cried a lot, but we had to stay. At nightfall, Mom was completely despondent and we didn’t move. I am sure she was paralyzed with fear, because she knew that going into the woods meant imminent death for us all.
Even as I write this, I can feel the fear, and above all, the question, “Why me?” Are we so bad that they hate us so?
Somehow, the owners of the farm had a change of heart. Perhaps they pitied us, or maybe the diamond had enticed them, but they came back for us. The next day, one of the sisters came down with a pair of pliers and pulled out Mom’s tooth with the diamond. We learned then how cruel life can be.
After two years, the war finally ended. Our rescuers told Mom, and we were overjoyed. Still, we couldn’t come out because they didn’t want anyone to know they had hidden Jews. So, Mom went to town to look for other survivors, and to find a place for us to live.
We stayed in the bunker by ourselves, and it was terrifying to be without Mom even for a moment. We were so scared, but there was no choice. It seemed like an eternity until Mom came back. Then at night, we left in the hay-filled wagon, so no one could see us leave.
We went to a house in Jedrzejow where many people were packed into one or two rooms with only makeshift, double beds. Everyone was worn out, dirty, hungry, and covered with lice. Those days seem like a blur now. I don’t remember how long we stayed there. Then we moved to another place, not as crowded, where Mom found an old friend, who delighted us with song and dance.
We were free, but we were still Jews! The Polish children made terrible fun of us, calling us stupid, dirty Jews. I was given a doll, and the Polish children took it away from me. We still lived in fear, this time of the Russians. It was during this time that Mom got sick and had to go to the hospital.
Jean and I were left with a lady, but we were mostly alone. We would go to the hospital to visit Mom. Our clothes were terrible, our shoes had holes and no backs. Jean would tell me to be careful, because there still were land mines on the roads. So, even after the war, I remained fearful.
When Mom came out of the hospital, she sent us to school. At that time all schools were run by the Church. Prejudice against the Jews had not diminished because the war had ended. The Poles still hated the Jews. The children still called me those same terrible epithets, and pulled my hair. I truly felt like an outcast. The nuns did nothing to stop it: they simply snickered under their cloaks. I would come home and cry bitterly. In some ways, this hurt even more than being underground. My voice had not yet come back, and I still spoke in a semi-whisper.
Then one day, a miracle happened! A man stood at the door, tall and thin, and crying. It was my father! After six months, he had come back to Poland to look for us, not knowing whether we were alive. And we had no idea that he was alive. He had survived Buchenwald, one of the worst concentration camps in Germany. It had taken him six months just to gain enough strength to travel back to Poland.
When I first saw him, I hid behind a door. He didn’t look like my robust, tall, strong father in his tweed coat and hat. He looked like a thin, tortured being—like no one I knew. It took me a while to get close to him. We must have looked just as scary to him.
Shortly after my father returned, we were confronted with a new dilemma. The Russians arrested him, claiming he must have collaborated with the Germans since all of us had been saved. My father had some friends, prominent Polish people from his college days, who testified on his behalf, and he was released. Then we had to run away from Poland. I was only too happy to leave the school and the misery behind me. Still, I was confused as to why we were running again. 

Bela and Israel Strumpf

 

We arrived in Kassel, Germany, at a displaced persons’ camp. There, on a site of old army barracks outside of town, men, women and children awaited entry into a country that would have them. Conditions were difficult and uncomfortable, but we were among our people, and that felt wonderful. We were free, and, for now, no one was killing us. A curtain separated us from another family in the same room. There were public showers, and smelly,
ugly outhouses. We had plenty of food and clothes brought from the U.S.A.
I explored the woods with other children. We did acrobatics on frames of old army trucks. We created all sorts of games. I learned how to dance, and wore a beautiful costume in a school play. I was told I was the best dancer they had.
I went to school and loved it. No one made fun of me, and I discovered that I really could learn. Hebrew was fun. The teachers were very nice, full of hope and promise for a better world, primarily in Israel. I worshiped Israel. Although it was still a very dangerous place, most of the Jews wanted to go to Palestine.
Upon our arrival at the D.P. camp, my sister and I could only speak Polish. But any language other than Yiddish or Hebrew was frowned upon, so I started to speak Yiddish, and learned Hebrew in school. No one wanted to be reminded of the hate and prejudice they had experienced through- out the years. Although conditions were not fantastic, I had a sense of freedom and belonging I had never felt before. I was not ashamed of who I was. I was Jewish, and it was grand! We sang Hebrew songs; I learned how to read and write. I was not stupid, as the Polish children had said, so this was paradise!
I recently had a dream that I lived in a place where all people were Jewish, the butcher, the baker—everyone. It seemed like Heaven. I was looking for safety, and this is how I resolved it in my dream. I still battle with who I am. Yet somewhere deep inside, I am Jewish. It shows up constantly in my life, like an automatic reflex. I know my utopia doesn’t exist anywhere. But even now, when I get frightened or unsure about something, I still think of my Jewish utopia.
While we were in the D.P. camp Mom found out that one of her brothers, Uncle Henry, had survived the war. Everyone else had died—her mother, father, two brothers, their wives and their children. So many aunts, so many cousins, and of course, so many friends were also killed.
Life in the D.P. camp was the best I had ever known. After my horrible experiences from early childhood on, this was paradise. I didn’t realize how poor we were, or how awful our living conditions were. We were free!
Nothing seemed harsh. I was outdoors almost all the time. The second-hand clothes and shoes were a joy to me. Mom cooked on a makeshift stove, and everything she prepared was delicious. She made her own noodles, and baked her own breads and cakes. She worked so hard!
Compared to their wartime experiences, this should have been a paradise for my parents too. Yet, it was very sad for them. Before the war, they had large families; they were rich and proud. The loss of their families and their means was a terrible realization. The sadness remained with my mother, and the anger with my father. It showed up relentlessly throughout their lives. The terrible fears and anxieties caused my mother to have two nervous breakdowns. In her old age, she became withdrawn and depressed. But how I admire the courage and strength she showed Jean and me during the war!

Sylvia Hanna, née Strumpf, came to the U.S. in 1949. Now retired from a successful career as a fashion designer, she enjoys life with her husband, Jim. She dedicates her story of survival to her children and grandchildren, so that they may remember and help to create a truly better world.

Źródło / source:
The Hidden Child, the Foundation’s Publication, Vol. XXVI 2018
https://www.adl.org/search?keys=Jedrzejow

Zvi Grundman

Zvi Grundman stands next to wooden chairs for sun care in the Beit Havraah sanatorium in Davos. Ca. 1946-47.

Zvi Yehuda Grundman was the son of Aharon Pinchas and Hinda (nee Goldsher) Grundman. Zvi was born in September 1917 in Jedrzejow, Poland where his father was a synagogue artist. To make a living he also painted commercial signs. Zvi had three older siblings: Malka Raisel, Sarah (b. 1911) and Nathan. Hinda died when Zvi was a baby, and his father remarried her sister Devorah as was the custom. They then had four more children: Shmuel Josef, Yaakov, Eliyahu and Hinda. Prior to WWII the family lived in Sosnowiec and Katowice. Zvi attended the Mizrahi religious Zionist high school in addition to yeshiva once a week. He studied there all night on Thursdays and returned home on Friday afternoons. Zvi also did Hachshara training to prepare for his eventual immigration to Palestine. When Zvi was 17 he was drafted into the Polish army and put into an artillery unit taking care of horses. Since he was good at mathematics, officers assigned him the task of calculating the direction and distance for shooting cannons. Local Jews provided him with kosher food. After the German invasion of Poland, Zvi was taken prisoner; he was housed with other Jews under decent living conditions. Three tailors took him under their wing and taught him how to refurbish old uniforms. Zvi stayed there for approximately one year. He also was able to correspond with his parents and knew that they had been sent to the Sosnowiec ghetto.

After his release from the POW camp, Zvi visited his parents in the ghetto and volunteered to work as a graphic artist. He even received a salary from the Germans. He next was sent to a forced labor camp Pozemiece where he was put in charge of painting signs, with the names and illustrations of the wild animals such as boars, deer which were raised in the nearby forest. Occasionally the Germans asked him what supplies he needed to enhance the signs, and he often told them that butter and eggs would make the paint shine. The commandant of the camp was a brute but another captain protected him; even allowing him to pray. The carpenters who worked there built the captain a coach and asked Zvi to paint it in red and black, the Nazi colors. In reward, he twice received a two-day pass to visit his parents. He managed to see them the first time, but when he returned the second time, he found the house empty. He took three photos with him and returned to the farm where he heard artillery fire coming from nearby Russian troops. He had hoped to be able to remain where he was until he was liberated by the Russians, but instead he was evacuated and sent west to Buchenwald. He took his tefillin and a few photos with him.

Standing at roll call, he heard someone calling "Hey Goldsher "and turned to see his younger brother Shmuel. Shmuel told him that he had met another brother Yaakov in another camp who relayed what happened to the elderly and children. Their father and sister perished in 1942; Yaakov later succumbed as well. In 1945 Zvi and Shmuel were sent on a death march from Buchenwald where they walked westward for weeks. One morning Zvi woke up to find that his clogs had been stolen; without them he could not continue. Since they had been sleeping in barns along the way, his brother found one with a loft that had a ladder and straw and said he would bury him there. The next day when four or five people did not answer at the roll call; the Germans shot two who tried to hide in the barn. The Germans searched the barn and felt around in the attic but did not find Zvi. Zvi remained buried for 17 days. Although he heard voices calling and telling him that the war was over he was afraid to go down until he could no longer stand being alone.

Jewish displaced persons recover in a sanatorium in Davos after the war.
Zvi Grundman is pictured in the front center reading a book.

After liberation he met an American Jewish chaplain, Gelber, who took care of him; giving him underwear, clothes, tefillin and a wrist watch. From there he went to DP camps looking for his brother Shmuel, writing to the Red Cross and searching in the German and Russian zones for survivors, family and friends. He joined with a group of other survivors who fabricated a story saying they were British prisoners of war from Palestine. The Russians believed them and fed them. Zvi helped create false documents to prove their story. The Russians provided them with a train that took them to the English zone. Some of the men, including Zvi were put in a hospital and taken care of by nuns. From there they were sent to Davos to recuperate staying in "DasBayit" and then in a pension "Eitanya". After his recuperation Zvi went to study graphics in Basel. In Switzerland Zvi read an article in the Jewish Chronicle written by his cousin Harrendorf and discovered that his brother was alive and studying at the Bezalel art academy in Palestine. (His brother Nathan also survivied after being sent to Siberia.) In 1949 Zvi sailed to Israel on the "Transylvania" and lived with his brother Shmuel in a small apartment in Talpiot. Shmuel married and moved to Tel Aviv; Zvi married Lea Crancurs in 1958 and started a career in synagogue decoration, as a tribute to his murdered parents and family. Later he became famous for his paintings based on religious themes. Zvi died in 1995.

Źródło:
https://collections.ushmm.org/search/catalog/pa1168206