KSIĘGA PAMIĘCI - Izrael Dutkiewicz / Norwegia - cz. 2/4

cz. 2/4

Ruch syjonistyczny, a w szczególności partia Mizrachi, wyróżniał się wśród społeczności żydowskiej miasta. Zajmował również ważne miejsce w centralnych organach partii w Warszawie, które nadały nam przydomek „biało-niebieski Jędrzejów” [od barw ruchu syjonistycznego - przyp. MM]. Z dumą możemy przyznać, że nasze miasto całkowicie na to miano zasłużyło.

Jędrzejów był jednym z kilku miast w Polsce, w których organizacje syjonistyczne mogły sobie pozwolić na wybudowanie własnych, pięknych siedzib. Koncentrowała się tam aktywność syjonistyczna, jak również działalność narodowych funduszy - Żydowskiego Funduszu Narodowego Keren Kajemet Le-Israel [centralny fundusz ruchu syjonistycznego - zebrane środki przeznaczano m.in. na wykup ziemi w Palestynie - przyp. MM] i Keren Hajesod [hebr. Fundusz Podwalin - centralna instytucja finansująca działalność Agencji Żydowskiej dla Palestyny. Zajmowała się m.in. finansowaniem imigracji żydowskiej do Palestyny - przyp. MM], jak również istniała tam biblioteka.

Na czele organizacji syjonistycznej stali: zdolny działacz reb Alter Jechiel Topiol błogosławionej pamięci, (...) Mordechaj Śledzik, Chaim Bresler błogosławionej pamięci, Pinchas Szternfeld błogosławionej pamięci, ‎Mosze Fisz błogosławionej pamięci, dr Polak błogosławionej pamięci i jeszcze inni działacze, nazwisk których niestety nie pamiętam.

Jędrzejowską ludność żydowską o nastawieniu narodowym (...) reprezentowali: reb Icchak Ickowicz błogosławionej pamięci, przewodniczący partii Mizrachi, członek dozoru bożniczego oraz rady miejskiej, a także różnych instytucji społecznych (po wojnie wyjechał do Izraela i tam zmarł); wszechstronny działacz społeczny reb Szlama Dudkiewicz błogosławionej pamięci, jeden z przywódców Mizrachi, członek dozoru i rady miejskiej, reprezentujący swoją partię w licznych instytucjach społecznych; reb Chaim Bresler błogosławionej pamięci - członek dozoru i rady miejskiej, jeden z liderów organizacji syjonistycznej; reb Mosze Wargoń błogosławionej pamięci - członek rady miejskiej i ważnych instytucji społecznych; reb Ezriel Ingber błogosławionej pamięci, wiodący członek Mizrachi, dozoru bożniczego i reprezentant swojej partii w rozmaitych instytucjach społecznych (zmarł w Izraelu); reb Baruch Zonszejn błogosławionej pamięci, przywódca Ceirej Mizrachi [młodzieżowa organizacja syjonistyczna związana z syjonistyczną partią religijną Mizrachi - przyp. MM], przedstawiciel Keren Kajemet Le-Israel i ich reprezentant w instytucjach miejskich i społecznych (zmarł w Izraelu).

W roku 1929, po wielkiej rzezi przeprowadzonej przez Arabów przede wszystkim na terenach Starego Jiszuwu [termin odnosi się do wszystkich Żydów zamieszkałych w Palestynie przed aliją roku 1882 rozpoczętą przez ruch syjonistyczny. Stary Jiszuw obejmował m.in. Jerozolimę, Safed, Tyberiadę, Hebron - przyp. MM], jędrzejowska młodzież zwróciła się w stronę rewizjonizmu uważając, że tylko poprzez zdecydowaną walkę przeciwko władzom mandatu brytyjskiego [Brytyjski Mandat Palestyny - przyp. MM] oraz aktywny opór przeciw arabskim mordercom będziemy w stanie doprowadzić do urzeczywistnienia Deklaracji Balfoura [deklaracja brytyjskiego rządu z 1917 r. okazująca pragnienie odtworzenia w Palestynie „żydowskiej siedziby narodowej”, co było odpowiedzią na oczekiwania i starania ruchu syjonistycznego - przyp. MM] i stworzenia narodowego domu dla narodu żydowskiego w Ziemi Izraela.

Nasza młodzież, która grupowała się dotąd wokół Organizacji Ogólnych Syjonistów, przeszła do rewizjonistów [Organizacja Syjonistów-Rewizjonistów w Polsce - założony przez Włodzimierza (Zeewa) Żabotyńskiego prawicowy odłam ruchu syjonistycznego - przyp. MM]. Koordynator partii oddelegował do nas sekretarza generalnego, doktora Abrama Lipmana, który zreferował cele ruchu rewizjonistycznego, a także założył u nas gniazdo [nazwa podstawowej komórki organizacji młodzieżowej - przyp. MM] Betaru, a także gałąź Związku Syjonistów-Rewizjonistów.

W skład pierwszej komendy weszli: Izrael Dudkiewicz (komendant gniazda), Mosze Prajs (zastępca komendanta), Mosze Wdowiński (sekretarz) oraz Wolf Rozenholc (skarbnik).

Zabraliśmy się do pracy z największym entuzjazmem i osiągnęliśmy wielki wpływ na jędrzejowską młodzież ze wszystkich środowisk. Do tego stopnia, że na pierwszym zjeździe Betaru w Warszawie w roku 1930, nasze gniazdo reprezentowało 20 towarzyszy i towarzyszek.

Udało nam się przyciągnąć do naszego ruchu prominentnego działacza społecznego i kulturalnego Mosze Zylbersztajna, niech Bóg pomści jego krew, który przejął kierownictwo jędrzejowskiej partii rewizjonistycznej i znacznie rozszerzył jej działalność. Mosze Zylbersztajn błogosławionej pamięci prowadził kursy hebrajskiego, które były niezwykle popularne.

W każdy piątek wieczorem wygłaszał referaty na rozmaite aktualne tematy syjonistyczne i społeczne. Na jego wykłady zwykli przychodzić ludzie ze wszystkich grup społecznych, nie tylko rewizjoniści. Zylbersztajn organizował też punkty hachszary [hebr. przygotowanie - program przygotowujący młodych Żydów do zasiedlania Palestyny, życia w kibucach poprzez zdobywania umiejętności zawodowych w takich dziedzinach jak np. rolnictwo, ogrodnictwo. Realizowany przez różne organizacje syjonistyczne - przyp. MM]. Niestety nie udało nam się wysłać naszych towarzyszy do Ziemi Izraela legalną drogą (z certyfikatami) [certyfikaty zezwalające na osiedlenie się wydawały brytyjskie władze Mandatu Palestyny - przyp. MM], zmuszeni byliśmy zatem korzystać z emigracji B [Alija Bet - nielegalna emigracja Żydów do Palestyny w czasach drugiej wojny światowej oraz w ostatnich latach istnienia Brytyjskiego Mandatu Palestyny - przyp. MM], którą organizowała partia rewizjonistyczna.

W tamtym gorzkim czasie, gdy antagonizmy wewnątrzpartyjne doprowadziły w wielu miastach Polski wręcz do rozlewu krwi, my w naszym Jędrzejowie uniknęliśmy tego ponieważ na czele wszystkich ugrupowań syjonistycznych stali ludzie dojrzali do swych obowiązków, umiejący unikać nieuzasadnionej nienawiści.

Należy zauważyć, że na czele ruchu chalucowego stali wówczas: znany działacz Izrael Gurtman, Manie i Aharon Horowicz i inni, których nazwisk niestety już nie pamiętam.

W ostatnich latach przed wybuchem drugiej wojny światowej ruch rewizjonistyczny osiągnął swój nawiększy rozkwit. Zorganizowano wtedy: grupę studencką Masada, do której należeli uczniowie gimnazjum i innych szkół; Związek Rezerwistów [Brit he-Chajal - ruch zrzeszający weteranów Wojska Polskiego i Legionów, mający na celu organizowanie szkoleń wojskowych dla przyszłych żołnierzy armii żydowskiej; część ruchu syjonistycznego - przyp. MM], na którego czele stał dr Julian Szaferman, dr Perlman i dwóch innych towarzyszy. Powstał także Brit Jeszurun [założona w 1933 roku organizacja Żydów ortodoksyjnych, działająca w ramach Unii Syjonistów Rewizjonistów - przyp. MM] pod kierownictwem Izraela Henocha.

*

Tłumaczenia wybranych tekstów z Księgi Pamięci Żydów jędrzejowskich

[Sefer-HaZikaron LeYehudi Yendzhyev pod redakcją Shimshona Dov Yerushalmi, Tel Aviv, 1965]

Autor tłumaczenia z języka jidysz: MICHAŁ MAZIARZ 

Zrealizowano w ramach stypendium Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego

Wybory do Rady Miejskiej 1918 - 2/4

(...)

Do Rady Miejskiej kandydowały następujące osoby (pozycje 1-6: kandydaci na radnych, pozycje 7-12: kandydaci na zastępców radnych):

(...)

Lista komitetu żydowskiego pierwszego: 1. Izrael-Dawid Zelcer, 2. Jakub Skórecki, 3. Izaak Ickowicz, 4. Boruch Manela, 5. Chaim Breslauer, 6. Jakub Horowicz, 7. Szlama Dutkiewicz, 8. Zajnwel Skórecki, 9. Jakub Rajzman, 10. Szoel Enoch, 11. Szlama Dykierman, 12. Henoch Rajzman;

(...)

Źródło / source:

"I wojna światowa w rejonie Jędrzejowa 1914-1918" - zbiór materiałów i informacji, opracowanie: Marek Galant

https://docplayer.pl/107756783-Opracowanie-marek-galant.html

 

Szkoła żeńska przy Pińczowskiej 10

Szkoła żeńska przy Pińczowskiej 10

(…) 4 kl. szkoła żeńska S. Ickowicza, Ch. Breslauera, Sz. Dutkiewicza i P. Rubińskiego, ul. Pińczowska Nr. 10.
 

mat.-prz. p. 2 i wstępne. 4. 0. 67 - bez praw gimnazjum państwowego.
[szkoła typu matematyczno-przyrodniczego, z polskim językiem nauczania, 2 oddziały zasadnicze i 2 wstępne, wszystkich oddziałów razem 4, uczniów 0, uczennic 67; jest to zatem szkoła żeńska - przyp. MM]

W r. 1918 odkupili wymienieni wyżej właściciele 2 kl. gimnazjum od Dunowej. Po uzyskaniu koncesji zostały uruchomione wszystkie cztery klasy.

Dyr. Spinrad Marja m 97 4lu 1 P N Prz
[wyznanie mojżeszowe; ur. 1897; 4 lata studiów uniwersyteckich; 1 rok pracy; nauczane przedmioty: język polski, języki niemiecki, przyrodoznawstwo - przyp. MM]

Tenenbaum Edyta m 900 Kr p 6 Pr
[wyznanie mojżeszowe; ur. 1900; ukończenie prywatnych kursów pedagogicznych; 6 lat pracy; przedmiot nauczany: praca ręczna - przyp. MM]

Wajs Lejzor m 99 3lu 6 H M
[wyznanie mojżeszowe, ur. 1899; 3 lata studiów uniwersyteckich; 6 lat pracy; przedmioty nauczane: historia, matematyka - przyp. MM]

Zylbersztajn Mojżesz m 89 ef 13 R Hb
[wyznanie mojżeszowe; ur. 1889; złożenie egzaminu fachowego (nie-uniwersyteckiego); 13 lat pracy; przedmioty nauczane: religia, język hebrajski - przyp. MM]

(…) Dane o nauczycielu podane są w następującym porządku:
1. oznaczenie stanowiska służbowego
2. nazwisko
3. imię
4. wyznanie
5. rok urodzenia
6. kwalifikacje
7. ilość lat pracy nauczycielskiej
8. przedmioty, których naucza nauczyciel

(…)

Źródło / source:
„Spis nauczycieli szkół wyższych, średnich, zawodowych, seminarjów nauczycielskich oraz wykaz zakładów naukowych i władz szkolnych zestawione pod redakcją Zygmunta Zagórowskiego” - Książnica Polska Towarzystwa Nauczycieli Szkół Średnich i Wyższych Akc. Sp. Kartograficzna i wydawnicza, Lwów-Warszawa 1924

Metalpol - po wojnie

 

(...)

OGŁOSZENIE

Przewodniczącego Wojewódzkiej Komisji do Spraw Upaństwowienia Przedsiębiorstw w Kielcach

(...)

Na zasadzie art. 2 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz. U. R. P. Nr 3, poz. 17) przechodzą na własność Państwa następujące przedsiębiorstwa:

(...)

Nazwa i przedmiot przedsiębiorstwa: "Metalpol" Fabryka Wyrobów Żelaznych, Ickowicz i Dykermann w Jędrzejowie

Miejsce i jego położenie: Jędrzejów, ul. 14 Stycznia Nr 35

Właściciel: Szlama Dykermann, Izaak Ickowicz

Źródło / source: 

Kielecki Dziennik Wojewódzki - 31 października 1946, nr 13

http://sbc.wbp.kielce.pl/

https://www.google.com/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=&ved=2ahUKEwjjgIWJ6rj3AhWml4sKHbKlDTc4FBAWegQICRAB&url=http%3A%2F%2Fsbc.wbp.kielce.pl%2FContent%2F28121&usg=AOvVaw0ShehhG8kyGwE1W0QCaN2M

Stowarzyszenia

(...)

W okresie międzywojennym zarejestrowano w Ję­drzejowie cztery liczące się stowarzyszenia. W 1925 r: Towarzystwo Dobroczynne Ostatnia Posługa (Chejesed Szel Emes), Żydowskie Towarzystwo Dobroczynności Linas Hacedek i Żydowskie Towarzystwo Muzyczno-Dramatyczne Muza. W trzy lata później zarejestrowa­no Stowarzyszenie Gemiłus Chesed. Do znanych działaczy społecznych zaliczano w Jędrzejowie: kupca Chila Altera Tappioła - prezesa Stowarzyszenia Rze­mieślników Żydowskich, kupca Izraela Dawida Zelcera - prezesa Linas Hacedek, kupca Lejbę Szwajcbarda - prezesa Towarzystwa Muza, radnego, ortodoksę Naftulę Wdowińskiego - przemysłowca, Izaaka Ickowicza - prezesa Mizrachi.

(...)

Źródło:

http://swietokrzyskisztetl.pl/archiwum/pl/gminy_zydowskie_1918-1939/jedrzejow/index.html

Paraliż kas

Wybuch wojny sparaliżował działalność kas kredytowych

Jędrzejów. Przed wybuchem pierwszej wojny światowej w powiecie jędrzejowskim istniało aż 20 kas pożyczkowo-oszczędnościowych i towarzystw kredytowych. Po rozpoczęciu działań wojennych niemal wszystkie przerwały działalność.

Idea spółdzielczości kredytowej na ziemiach polskich rozwinęła się w drugiej połowie XIX w. Pierwsze instytucje tego typu powstały w Wielkopolsce i Galicji. Prawdziwy rozkwit kas pożyczkowo-oszczędnościowych nastąpił jednak w latach 90. XIX i w pierwszej dekadzie XX w. Przyczynił się do tego Franciszek Stefczyk, który wymyślił, że spółdzielnie kredytowe powinny działać na niewielkim terenie, gdzie ludzie się znają i mają do siebie zaufanie. Od tego czasu kasy pożyczkowe „typu Stefczyka” zaczęły powstawać jak grzyby po deszczu.

Uchwycenie początków tego typu organizacji jest bardzo trudne, gdyż brakuje źródeł historycznych. Pewne światło na tę sprawę rzucają jednak akta okupacyjnych władz austriackich z okresu pierwszej wojny światowej, przechowywane w Archiwum Państwowym w Kielcach, w zespole c.k. Komenda Obwodowa w Jędrzejowie.

Z akt tych wynika, że 26 lipca 1915 r. szef komendy obwodowej zażądał od wójtów wszystkich gmin wchodzących w skład powiatu jędrzejowskiego podania informacji na temat działalności towarzystw kredytowych i kas pożyczkowo-oszczędnościowych. W ciągu kilkunastu następnych dni wpłynęły odpowiedzi z wszystkich 14 gmin z całego powiatu. Z raportów wójtów wynika, że przed wybuchem wojny instytucje kredytowe działały we wszystkich gminach, za wyjątkiem Brzegów. Ogółem na naszym terenie działało 12 gminnych kas pożyczkowo-oszczędnościowych oraz osiem towarzystw kredytowych, niekiedy zwanych „prywatnymi”. Kasy pożyczkowe działały w 12 gminach, za wyjątkiem wspomnianych Brzegów i Sędziszowa. Co ciekawe, w niektórych gminach istniały dwie takie instytucje. Taka sytuacja była w Mierzwinie, gdzie wymieniano „pierwszą” i „drugą” gminną kasę pożyczkowo-oszczędnościową. „Pierwsza” zasięgiem swojego działania obejmował wsie leżące na północy, „druga” – na południu gminy. Towarzystwa kredytowe działały natomiast tylko w siedmiu gminach: dwie w Jędrzejowie oraz po jednej w Wodzisławiu, Nawarzycach, Sędziszowie, Prząsławiu, Mierzwinie i Małogoszczu.

Z raportów przedstawianych przez wójtów gmin wynika, że po wybuchu wojny wszystkie instytucje kredytowe zaprzestały działalności. Przyczyniła się do tego oczywiście zawierucha wojenna. W sposób dobitny wyraził to wójt Wodzisławia, który do komendy obwodowej pisał: „tak kasa pożyczkowo-oszczędnościowa, jak i towarzystwo kredytowe od początku wojny dotąd nie były czynne z powodu zajęcia przez wojska lokali i niezgłaszanie się dotąd mieszkańców”.

W niektórych wypadkach można było mówić o swoistej wegetacji kas. Wznawiały one działalność tylko wówczas, gdy ktoś chciał zwrócić pieniądze, co jednak zdarzało się bardzo rzadko. Na ten aspekt sprawy zwracał na przykład uwagę wójt Jędrzejowa, gdzie działały trzy instytucje kredytowe: „Wymienione towarzystwa są obecnie czynne o tyle, o ile który z dłużników dobrowolnie zechce uiścić zaciągnięty przed wojną dług. [W] takim razie przyjęte kwoty natychmiast wypłaca się osobom, które wniosły wkłady przed wojną, a obecnie proszą o zwrot takowych. Nowych zaś wkładów nie przyjmuje się i pożyczek nie udziela się”.

Jedyną instytucją, która w miarę bez szwanku przetrwała wojenną zawieruchę, było Towarzystwo Kredytowe w Małogoszczu, które w okresie od końca 1914 do marca 1915 r. zawiesiło działalność, ale już 1 kwietnia 1915 r. wznowiło przyjmowanie wpłat i udzielanie pożyczek.

Austriacka komenda obwodowa w Jędrzejowie sondowała też wójtów, na ile jest możliwe wznowienie działalności kas pożyczkowych. W tym jednak wypadku odpowiedzi były z reguły negatywne. Podstawowym powodem takiej postawy były obawy ludności –sugerowano więc odłożenie momentu wznowienia działalności do czasu zakończenia wojny. Wydaje się jednak, że najważniejszą przyczyną uniemożliwiającą szybkie wznowienie działalność był niepewność co do przyszłości oraz brak zaufania do władz okupacyjnych. Najbardziej dobitnie wyraził te obawy wójt Nawarzyc: „Przywrócenie na powrót do życia tych kas byłoby pożądanym, gdyż osoby, które pownosiły pieniądze-wkłady do tych kas nie mogą korzystać ani z procentów, ani też z kapitałów, ponieważ dłużnicy nie spłacają zaciągniętych pożyczek. Zachodzi i w tym różnica, iż dłużnicy z powodu obowiązującego kursu pieniędzy jednej korony [środek płatniczy na obszarze okupacji austriackiej – przyp. Red.] za pół rubla spłaciliby długi z chęcią, a właściciele wkładów i osoby chcące nabyć nowych pożyczek 1 korony za pól rubla nie chcą przyjmować, gdyż w kursie handlowym korony za pól rubla nie przyjmują”.

Poniżej zamieszczamy wykaz kas pożyczkowo-oszczędnościowych i towarzystw kredytowych działających w powiecie jędrzejowskim przed wybuchem I wojny światowej.

(...)

Miasto Jędrzejów

(...)

Jędrzejowskie Towarzystwo Wzajemnego Kredytu. Zarząd: Izaak Ickowicz – prezes, C. D. Sobel i D. Ryterband – członkowie; rada towarzystwa: Salamon Rychter z gminy Korzecko, J. Rakowski, M. Bleslauer, C. Enoch, J. Halpryn, C. Breslauer i J. D. Zelcer z Jędrzejowa.

(...)

 

Źródło / source:

Wybuch wojny sparaliżował działalność kas kredytowych - Michał Ślusarek

http://www.jedrzejowska.net/wybuch-wojny-sparalizowal-dzialalnosc-kas-kredytowych/

Produkty "Metalpolu"

 

Fragment katalogu produktów firmy "Metalpol" - Ickowicz i Dykierman, Fabryka Wyrobów Żelaznych, Jędrzejów 1936

Źródło:

https://skansen.lublin.pl/wydawnictwa/Miasteczko_Polski_Odrodzonej.pdf

Telefony

(…)
Jędrzejów, (...) strona 156, zajmuje całą kolumnę, 77 abonentów. (...) Z książki telefonicznej wyłania się obraz miasta z ambicjami, pełnego przedsiębiorczych mieszkańców. (...) Banków było aż pięć, w tym Bank Kupiecki Borucha Maneli przy Rynku 4 (numer telefonu 30).

(...)

Lekarzem Powiatowym (numer 17) był oczywiście dr Przypkowski, Rynek 6, w Jędrzejowie imię nie było mu potrzebne (...).

A z adresów bardziej powszednich: (...) 25 to J. Halprin, fabr. świec i mydła, 11-go Listopada 107, Fabryka wyrobów Żelaznych „Metalpol” Ickowicza i Dykermana, bez adresu, za to z telefonem o szczęśliwym numerze 13. Pod 34 ciekawa firma: Młyn i tartak parowy, elektrownia Renoma, Pińczowska 26, właściciele Werdygier i Szpilberg. (...) Mojżesz Wargoń przy Klasztornej 11 importował i eksportował ziemiopłody, posługując się telefonem numer 7, pod 58 dzwoniło sie do Abrama Zylberszaca, właściciela składu szkła przy Rynku 9. Jędrzejowa dosyć. Dziwne tylko, że na stację kolejową dodzwonić się nie było sposobu.
(…)

Źródło:
Świętokrzyskie. Środowisko, dziedzictwo kulturowe, edukacja regionalna - nr 17, Kielce lipiec 2016

na podstawie:
Spis Abonentów Państwowych i Koncesjonowanych Sieci Telefonicznych w Polsce (z wyjątkiem m. st. Warszawy) 1931/32 r.

Wystawa Ruchoma Prób i Wzorów Przemysłu Krajowego

 

(…)
W roku 1910 została w Warszawie zorganizowana Wystawa Ruchoma Prób i Wzorów Przemysłu Krajowego, mająca na celu szerzenie wśród społeczeństwa polskiego idei samowystarczalności gospodarczej.
Wystawa ta w ciągu swej pracy od 1910 do 1914 r. odwiedziła prawie wszystkie większe miejscowości b. Kongresówki, urządzając przeszło 100 wystaw. (…)
Odrodzona Polska odziedziczyła po czasach niewoli cały szereg grzechów. Jednym z nich to nieznajomość ze strony społeczeństwa całokształtu własnego życia gospodarczego. Handel i przemysł w dalszym ciągu, jak przed wojną, zaopatrują się w towary przez Berlin i Wiedeń, pomimo że te same produkty wytwarzamy w kraju. Tak się dzieje, ponieważ niestety dawne dzielnice jeszcze dotychczas wzajemnie dobrze nie poznały się. Drugim grzechem jest bezmyślne hołdowanie zasadzie, że co zagraniczne, to lepsze. Kupujemy nieraz tandetę obcą za drogie pieniądze, mając tańsze i lepsze wyroby krajowe. To też często przemysłowiec zmuszony jest dawać swym towarom etykietę obcą lub kupuje prawo używania marki zagranicznej, aby tylko znaleźć możność zbytu swych wyrobów.
(…)
W roku 1924/5 reakcja przeciw takiemu stanowi rzeczy wywołała powstanie organizacyj, mających na celu popieranie wytwórczości krajowej i doprowadziła do wznowienia działalności Wystawy Ruchomej.
(…) Wystawa urządziła 90 postojów, które łącznie z przedwojennemi zwiedziło przeszło 2.000.000 osób ze wszystkich sfer społeczeństwa. (…) ilośc zwiedzających dosięga od 30 do 120% ludności danego miasta. Są więc nieraz takie ośrodki, gdzie tylko starcy i dzieci nie byli na Wystawie.

(…)

Wystawa Powiatowa w Jędrzejowie trwać będzie od 6 do 9 lutego r. b. [1930] w Gmachu Straży Ogniowej.
Dla zorganizowania jej zawiązał się Komitet Powiatowy Wystawy (…)
Do Prezydjów Sekcyj weszli:
S. Przemysłowa: pp. I. Ickowicz i I. Szpilberg
S. Rzemieślnicza: pp. (…) S. Pelman (…)
S. Spółdzielcza: pp. (…), I. Giberman
S. Kupiecka: pp. (…), D. Zelcer
(…)
Wystawa w Jędrzejowie została otwarta w dn. 6 b.m. o godzinie 12-ej w południe przez p. starostę Białego przy dźwiękach Hymnu Narodowego, odegranego przez orkiestrę Straży Ogniowej. (…)
Wystawa przedstawia się dobrze. Podkreślić należy wybitniejszy udział stolarzy (…).
(…)

List Pochwalny:
S. Pelman - Zakład Stolarski w Jędrzejowie - za solidnie i estetycznie wykonane wyroby stolarskie.
(…)
H. Pleszewski - Zakład Krawiecki w Jędrzejowie - za solidnie wykonane prace krawieckie.
J. Śledzik - Zakład Krawiecki w Jędrzejowie - za dobrze wykonaną robotę krawiecką.

(…)
Podziękowanie:
Rubinek - Wytwórnia Wyrobów Skórzanych w Jędrzejowie - za wyrób pasów przepuklinowych.

Wystawa cieszy się znaczną frekwencją. Trzeba podkreślić specjalnie obywatelskie stanowisko Straży Ogniowej, która nie tylko ofiarowała bezinteresownie lokal lecz urządza codziennie koncerty swej orkiestry.
(…)

Źródło:

Wiadomości Wystawowe Wystawy Okręgowej Przemysłu Krajowego w Kielcach - Kielce, 7 lutego 1930

Mordechaj Śledzik - relacja

Marek (Mordechaj) Śledzik

(...) Jędrzejów to miasto powiatowe należące do województwa kieleckiego. Przed wojną miasto liczyło 18 tys. mieszkańców, z tego Żydów ok. 4 tys. Żydzi zajmowali się przeważnie handlem i rzemiosłem - szewcy, krawcy, stolarze. Przemysłowcami na większą skalę byli Ickowicz i Dykierman (właściciele fabryki wyrobów metalowych), Werdygier i Szpilberg (właściciele browaru i młyna mechanicznego). Ludzie z tego środowiska byli ortodoksyjni.

Żydzi posiadali własną szkołę 7-klasową mieszczącą się przy ul. Pińczowskiej. Ruch zawodowy skupiał się w Związku Kupców Żydowskich i Związku Żydów-Rzemieślników. 

Życiem kulturalnym Żydów kierowała organizacja syjonistyczna w Jędrzejowie. W budynku należącym do organizacji był klub, istniało również Koło Dramatyczne, które dawało przedstawienia. Repertuar dobierany był z twórczości żydowskiej. Należałem do Koła Dramatycznego, pamiętam jak grywaliśmy „Salamit” i inne. Sala dla przedstawień mogła pomieścić 300 osób.

Przewodniczącym organizacji syjonistycznej był Alter Jechiel Topioł. Piastował on ten urząd do roku 1933, aż do chwili swego wyjazdu do Izraela. Synowie Topioła również wyjechali z rodzicami do Izraela. Ruchliwą działalność rozwijała również Aguda i Mizrachi.

Gdy wróciłem z wojska we wrześniu 1939 r. zastałem już okupantów w Jędrzejowie. Z opowiadań mieszkańców dowiedziałem się o pierwszych represjach: zajmowaniu co piękniejszych mieszkań żydowskich, posyłaniu na roboty, rewizjach itd. Zresztą sam byłem wkrótce świadkiem zbrodniczych czynów hitlerowskich i sam je na własnej odczułem skórze.

Po moim powrocie do Jędrzejowa stwierdziłem ze zdumieniem, że niektórzy ludzie, którzy przed wojną wydawali się spokojnymi i przyzwoitymi ludźmi teraz, w zmienionych warunkach, pokazali dopiero swoje prawdziwe oblicze. Np. taki Joachim B(…), przed wojną spokojny człowiek, urzędnik Kasy Komunalnej. Po wtargnięciu okupantów okazało się, że B(…) jest zażartym wrogiem Żydów. Wydawał gazetę „Nowe Czasy” („Nowy Czas”), w której wysługiwał się hitlerowcom.

Także stosunek ludności polskiej do Żydów okazał się bardzo nieprzychylny. Niejednokrotnie Polacy zakupowali za grosze rzeczy żydowskie i nie wahali się nawet przed zabieraniem skrwawionej odzieży po zamordowanych. Z zimną krwią przypatrywali się egzekucjom niewinnych ludzi.

Pewnej nocy 1940 r. zbudzono wszystkich żydowskich mieszkańców Jędrzejowa, kazano zostawić rzeczy i natychmiast opuścić mieszkania. Tak odbyło się wysiedlenie do getta. Getto obejmowało przestrzeń od Rynku poprzez ulice Pińczowską, Łysakowską do ul. 3 Maja.

Zorganizowany w getcie Judenrat zajmował się rozdziałem kartek żywnościowych, przydzielaniem przymusowej pracy, zbieraniem żądanych przez Niemców rzeczy itp. Wysyłano również na roboty poza obręb miasta, np. młodzież do Sędziszowa, innych na roboty do Bełżca itp.

Po domach robiono często „rewizje” w poszukiwaniu cenniejszych rzeczy. U mnie zrobiono rewizję 16 lipca 1941 r. Zabrano wówczas bieliznę, znaczki pocztowe, futro. Podobnie rabowano w innych domach żydowskich.

Getto w Jędrzejowie zostało zamknięte w 1940 r. Ludność zamknięta w getcie nękana była ciągłymi aresztami, rewizjami, chorobami. Szerzył się tyfus plamisty. Dwa lata trwało to piekło. We wrześniu 1942 r. nastąpiło pierwsze wielkie „wysiedlenie”. Prawie całą ludność getta wywieziono wtedy do Treblinki. Między wywiezionymi znalazła się moja rodzina: dwie córki, syn, żona. Część mieszkańców getta, w tej liczbie mnie i drugiego mego syna pozostawiono w tzw. Arbeitskommando. Grupa ta liczyła 210 osób.

Podczas wysiedlenia rozgrywały się okropne sceny. Wielu ludzi nie chciało się przyłączyć do transportu do Treblinki i uciekało. Do uciekających Niemcy strzelali. Padło wtenczas ok. 40 ofiar. Rabin z Sobkowa odmówił wyjścia z mieszkania. Odziany w tałes odmawiał modlitwy. Zabito jego i żonę. Staruszka Berlinerowa, licząca 90 lat, ukrywała się prze kilka dni po wysiedleniu przy ul. Rakowskiej 3, poza obrębem getta. Sparaliżowana nie opuszczała łóżka. Wnukowie pozostawieni w Arbeitskommando przynosili jej potajemnie jedzenie. Hitlerowscy żandarmi odkryli jednak schron staruszki i wynieśli ją w łóżku na podwórze. Tam ją zastrzelili. Polacy przypatrywali się temu ze spokojem.

Chciałbym jednak w tym miejscu, mówiąc o stosunku ludności polskiej do Żydów, wspomnieć także o Polaku, dr. Feliksie Przypkowskim. Był to lekarz powiatowy, zamieszkały w Jędrzejowie. Zachował się wobec Żydów nader szlachetnie. Gdzie i jak mógł pomagał, przechowywał żydowskie rzeczy i pieniądze, w późniejszym okresie, gdy Żydzi z Jędrzejowa byli w obozie, przesyłał im pieniądze i lekarstwa. Po wyzwoleniu kontaktował oswobodzonych z krewnymi w Ameryce i Izraelu.

W lutym 1943 r. odbyło się ostatnie wysiedlenie robotników pozostawionych w Arbeitskommando, po czym Jędrzejów został ogłoszony jako „Judenrein”. Przed wysiedleniem do Skarżyska-Kamiennej hitlerowcy zamordowali kilkudziesięciu chorych w szpitalu w getcie. Szpitale te mieściły się w gmachu szkolnym przy ul. Pińczowskiej i przy Targowisku. Wszystkich chorych (przeważnie na tyfus plamisty), wygoniono na podwórze, a szef żandarmerii von Brühle własnoręcznie, przy pomocy kilku żandarmów, ich rozstrzeliwał. Musieliśmy przypatrywać się tej scenie. Jedna z chorych, młoda dziewczyna, wpadła pomiędzy stojących na podwórzu robotników Arbeitskommando i tak się schowała. Trupy zastrzelonych pochowali Polacy.

Gdy byłem już w obozie, doszły wiadomości, że podczas tego wysiedlenia schowało się kilku Żydów, hitlerowcy ich wykryli i zastrzelili na podwórzu młyna Werdygierów. Między zamordowanymi był Abram Szlęcki. (...)

Yad Vashem, grudzień 1958 r.

Źródło: Yad Vashem, Jerozolima.

Transkrypcja: Andreovia.pl

http://andreovia.pl/publikacje/zydzi-z-jedrzejowa/item/35-yad-vashe