Wybuch wojny sparaliżował działalność kas kredytowych
Jędrzejów. Przed wybuchem pierwszej
wojny światowej w powiecie jędrzejowskim istniało aż 20 kas
pożyczkowo-oszczędnościowych i towarzystw kredytowych. Po rozpoczęciu
działań wojennych niemal wszystkie przerwały działalność.
Idea spółdzielczości kredytowej na
ziemiach polskich rozwinęła się w drugiej połowie XIX w. Pierwsze
instytucje tego typu powstały w Wielkopolsce i Galicji. Prawdziwy
rozkwit kas pożyczkowo-oszczędnościowych nastąpił jednak w latach 90.
XIX i w pierwszej dekadzie XX w. Przyczynił się do tego Franciszek
Stefczyk, który wymyślił, że spółdzielnie kredytowe powinny działać na
niewielkim terenie, gdzie ludzie się znają i mają do siebie zaufanie. Od
tego czasu kasy pożyczkowe „typu Stefczyka” zaczęły powstawać jak
grzyby po deszczu.
Uchwycenie początków tego typu
organizacji jest bardzo trudne, gdyż brakuje źródeł historycznych. Pewne
światło na tę sprawę rzucają jednak akta okupacyjnych władz
austriackich z okresu pierwszej wojny światowej, przechowywane w
Archiwum Państwowym w Kielcach, w zespole c.k. Komenda Obwodowa w
Jędrzejowie.
Z akt tych wynika, że 26 lipca 1915 r.
szef komendy obwodowej zażądał od wójtów wszystkich gmin wchodzących w
skład powiatu jędrzejowskiego podania informacji na temat działalności
towarzystw kredytowych i kas pożyczkowo-oszczędnościowych. W ciągu
kilkunastu następnych dni wpłynęły odpowiedzi z wszystkich 14 gmin z
całego powiatu. Z raportów wójtów wynika, że przed wybuchem wojny
instytucje kredytowe działały we wszystkich gminach, za wyjątkiem
Brzegów. Ogółem na naszym terenie działało 12 gminnych kas
pożyczkowo-oszczędnościowych oraz osiem towarzystw kredytowych, niekiedy
zwanych „prywatnymi”. Kasy pożyczkowe działały w 12 gminach, za
wyjątkiem wspomnianych Brzegów i Sędziszowa. Co ciekawe, w niektórych
gminach istniały dwie takie instytucje. Taka sytuacja była w Mierzwinie,
gdzie wymieniano „pierwszą” i „drugą” gminną kasę
pożyczkowo-oszczędnościową. „Pierwsza” zasięgiem swojego działania
obejmował wsie leżące na północy, „druga” – na południu gminy.
Towarzystwa kredytowe działały natomiast tylko w siedmiu gminach: dwie w
Jędrzejowie oraz po jednej w Wodzisławiu, Nawarzycach, Sędziszowie,
Prząsławiu, Mierzwinie i Małogoszczu.
Z raportów przedstawianych przez wójtów
gmin wynika, że po wybuchu wojny wszystkie instytucje kredytowe
zaprzestały działalności. Przyczyniła się do tego oczywiście zawierucha
wojenna. W sposób dobitny wyraził to wójt Wodzisławia, który do komendy
obwodowej pisał: „tak kasa pożyczkowo-oszczędnościowa, jak i towarzystwo
kredytowe od początku wojny dotąd nie były czynne z powodu zajęcia
przez wojska lokali i niezgłaszanie się dotąd mieszkańców”.
W niektórych wypadkach można było mówić o
swoistej wegetacji kas. Wznawiały one działalność tylko wówczas, gdy
ktoś chciał zwrócić pieniądze, co jednak zdarzało się bardzo rzadko. Na
ten aspekt sprawy zwracał na przykład uwagę wójt Jędrzejowa, gdzie
działały trzy instytucje kredytowe: „Wymienione towarzystwa są obecnie
czynne o tyle, o ile który z dłużników dobrowolnie zechce uiścić
zaciągnięty przed wojną dług. [W] takim razie przyjęte kwoty natychmiast
wypłaca się osobom, które wniosły wkłady przed wojną, a obecnie proszą o
zwrot takowych. Nowych zaś wkładów nie przyjmuje się i pożyczek nie
udziela się”.
Jedyną instytucją, która w miarę bez
szwanku przetrwała wojenną zawieruchę, było Towarzystwo Kredytowe w
Małogoszczu, które w okresie od końca 1914 do marca 1915 r. zawiesiło
działalność, ale już 1 kwietnia 1915 r. wznowiło przyjmowanie wpłat i
udzielanie pożyczek.
Austriacka komenda obwodowa w
Jędrzejowie sondowała też wójtów, na ile jest możliwe wznowienie
działalności kas pożyczkowych. W tym jednak wypadku odpowiedzi były z
reguły negatywne. Podstawowym powodem takiej postawy były obawy ludności
–sugerowano więc odłożenie momentu wznowienia działalności do czasu
zakończenia wojny. Wydaje się jednak, że najważniejszą przyczyną
uniemożliwiającą szybkie wznowienie działalność był niepewność co do
przyszłości oraz brak zaufania do władz okupacyjnych. Najbardziej
dobitnie wyraził te obawy wójt Nawarzyc: „Przywrócenie na powrót do
życia tych kas byłoby pożądanym, gdyż osoby, które pownosiły
pieniądze-wkłady do tych kas nie mogą korzystać ani z procentów, ani też
z kapitałów, ponieważ dłużnicy nie spłacają zaciągniętych pożyczek.
Zachodzi i w tym różnica, iż dłużnicy z powodu obowiązującego kursu
pieniędzy jednej korony [środek płatniczy na obszarze okupacji
austriackiej – przyp. Red.] za pół rubla spłaciliby długi z chęcią, a
właściciele wkładów i osoby chcące nabyć nowych pożyczek 1 korony za pól
rubla nie chcą przyjmować, gdyż w kursie handlowym korony za pól rubla
nie przyjmują”.
Poniżej zamieszczamy wykaz kas
pożyczkowo-oszczędnościowych i towarzystw kredytowych działających w
powiecie jędrzejowskim przed wybuchem I wojny światowej.
(...)
Miasto Jędrzejów
(...)
Jędrzejowskie Towarzystwo Wzajemnego Kredytu. Zarząd: Izaak Ickowicz –
prezes, C. D. Sobel i D. Ryterband – członkowie; rada towarzystwa:
Salamon Rychter z gminy Korzecko, J. Rakowski, M. Bleslauer, C. Enoch,
J. Halpryn, C. Breslauer i J. D. Zelcer z Jędrzejowa.
(...)
Źródło / source:
Wybuch wojny sparaliżował działalność kas kredytowych - Michał Ślusarek
http://www.jedrzejowska.net/wybuch-wojny-sparalizowal-dzialalnosc-kas-kredytowych/
